Thích ứng văn hóa

"Psychodrama" nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp, "psyche" có nghĩa là tâm trí và "drama" là hành động. Psychodrama có thể hiểu như sự khám phá tâm trí thông qua hành động - Được phát triển bởi bác sĩ Jacob. L. Moreno (1889-1974) từ những năm 1920. Là phương pháp trị liệu tâm lý nhóm đầu tiên được công nhận, và ảnh hưởng đến nhiều trường phái, lĩnh vực khác nhau (Gestalt, Drama therapy, Trị liệu gia đình, Xã hội học…).

Tâm kịch giúp người được hỗ trợ, đạt góc nhìn mới, bày tỏ những cảm xúc chưa được bộc lộ hoặc nghẽn tắc, và chuyển động trong những cách thức ứng phó phù hợp… Tâm kịch có thể được áp dụng trong các bối cảnh đa dạng như: hỗ trợ sức khỏe tâm thần, hồi phục sau sang chấn, đào tạo y tế, công tác xã hội, trường học, dự án cộng đồng, chương trình cai nghiện, nhà dưỡng lão…Và có thể sử dụng kết hợp cùng các liệu pháp khác như Liệu pháp nhận thức hành vi, Trị liệu nghệ thuật, Trị liệu gia đình, Phân tâm…

Các thuật ngữ sau được Văn phòng Tâm lý Trị liệu NewHope & Viện Tâm Kịch Việt Nam chuyển ngữ nhằm phản ánh tinh thần của kỹ thuật Tâm kịch và phù hợp trong các bối cảnh hỗ trợ khác nhau.

• Khởi động / Warm-up
• Hoạt động chính/ Enactment
• Đóng kết/ Closing
• Nhân vật chính /Protagonist: Thành viên tham gia hoạt động trong chủ đề của chính mình mang đến nhóm.
• Người hỗ trợ / Auxiliary: thành viên nhóm tham gia hỗ trợ các vai trò trong chủ đề của nhân vật chính (Vd: cha, mẹ, đồng nghiệp, bạn bè, cảm xúc…)
• Nhóm / Audience: Những thành viên nhóm tham gia buổi hoạt động.
• Người điều phối / Director: Người điều phối buổi hoạt động cùng nhóm hoặc “Nhà trị liệu” trong bối cảnh hỗ trợ thân chủ cá nhân, cặp đôi, gia đình.
• Không gian hoạt động / Stage: Không gian nhân vật chính thực hiện hoạt động Tâm kịch của mình (hoặc nhóm thực hiện Tâm kịch Xã hội)
• Sánh vai / Double: người hỗ trợ đứng bên cạnh nhân vật chính, cảm nhận - kết nối và thể hiện cảm xúc hoặc suy nghĩ nội tâm của nhân vật chính… Sánh vai có thể được thực hiện bởi người điều phối, nhân vật chính (tự sánh vai) hoặc nhóm.
• Chuyển vai / Role reversal: Nhân vật chính chuyển vai với các vai trò khác để có góc nhìn mới trong cuộc đối thoại.
• Soi gương / Mirror: giúp nhân vật chính nhìn lại bối cảnh hoạt động của chính mình.
• Thoát vai / De-roling: Sau hoạt động, các thành viên tham gia cần thực hiện hành động để thoát khỏi vai trò mình vừa sắm vai.
• Thực thể hóa / Concertizing: Giúp nhân vật chính chuyển những khái niệm mơ hồ, hình ảnh ẩn dụ, vai trò… thành một thực thể trong hoạt động.
• Chiếc ghế trống / Empty chair: chiếc ghế trống được sử dụng đại diện một vai trò được thực thể hóa trong cuộc đối thoại.
• Phóng chiếu tương lai / Future projection: thiết lập một bối cảnh tương lai – có thể là viễn cảnh lý tưởng, hoặc khó khăn, giúp nhân vật chính chuẩn bị cho điều sắp tới.
• Đo lường tương tác xã hội / Sociometry: Phương pháp do Moreno phát triển nhằm lượng giá các mối quan hệ trong nhóm, đo lường tương tác giữa các thành viên hoặc các chủ đề trong hoạt động.
• Thiết lập bối cảnh /Scene setting
• Tự thuật / Soliloquy
• Tạc tượng gia đình / Family sculpting
• Sơ đồ kết nối / Social atom
• Sơ đồ vai trò / Roles atom
• Tâm kịch xã hội / Sociodrama
• Ngẫu hứng - Sáng tạo / Spontaneity and Creativity

ThS. Nguyễn Quang Luân

Viện Tâm Kịch Việt Nam, TP.HCM - 06/2026